PATLAMADAN KORUNMA DOKÜMANI

Pkd

Yanıcı kimyasalları depolayan, kullanan ve üreten tesislerde patlamadan korunma dokümanının doğru hazırlanması tek başına yeterli bir çalışma değildir. Tehlikeli bölgenin doğru belirlenmesi sonrasında;

Tehlikeli bölge içerisinde kullanılan ekipmanların uygunluğu,

Uygun ekipmanın standartlara uygun şekilde kurulum ve montajı,

Doğru kurulum ve montajı yapılan uygun ekipman için eğitilmiş personel tarafından standartlara uygun bakımın yapılması
gerekmektedir.

Tehlikeli Bölgeler için Ekipman Seçimi

Patlamadan korunma dokümanının hazırlanmasındaki en önemli neden optimum koruma düzeyine ulaşmaktır. Bu doküman hem gereğinden daha yüksek güvenlik özelliklerine sahip ekipman ve teçhizat kullanılarak gereksiz masraf edilmesini, hem de yetersiz güvenlik özelliklerine sahip ekipman ve teçhizat kullanılarak çalışanların ve tesisin patlama açısından güvensiz bir hale gelmesini önlemektedir.

Ekipman seçiminde dikkat edilmesi gereken temel 3 özellik bulunmaktadır;

Bölge tipi

Ekipman grubu

Sıcaklık sınıfı

Bölge tipleri ekipmanın bulunduğu zonların bulunma sıklığı ve sürekliliğine göre 3’e ayrılır:

Bölge 0/Bölge 20 – 1G/1D

Bölge 1/Bölge 21 – 2G/2D

Bölge 2/Bölge 22 – 3G/3D

Ekipman Grupları tehlikeli bölgenin oluşumuna sebep olan kimyasalların cinsine göre 3’e ayrılır:

IIA – Genel olarak hidrokarbon türevleri
IIB – Alkollerin büyük bir kısmı ve bazı hidrokarbonlar
IIC – Hidrojen, Asetilen, Karbondisülfit

Sıcaklık Sınıfları tehlikeli bölgenin oluşumuna sebep olan kimyasalların kendiliğinden tutuşma sıcaklıklarına göre 6’ya ayrılır:

T1 – <450 0C
T2 – <300 0C
T3 – <200 0C
T4 – <135 0C
T5 – <100 0C
T6 – <85 0C

Patlama riskinin değerlendirilmesi

Patlamadan Korunma Doküman amacı olası patlama risklerini değerlendirerek bu risklerin önüne geçmektir. “Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik” madde 6 da patlama risklerinin değerlendirilmesi hususu aşağıdaki şekilde açıklanmaktadır;

MADDE 6 – (1) İşveren, 29/12/2012 tarihli ve 28512 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğine uygun risk değerlendirmesi çalışmalarını yaparken, patlayıcı ortamdan kaynaklanan özel risklerin değerlendirmesinde aşağıdaki hususları da dikkate alır:

a) Patlayıcı ortam oluşma ihtimali ve bu ortamın kalıcılığı,
b) Statik elektrik de dâhil tutuşturucu kaynakların bulunma, aktif ve etkili hale gelme ihtimalleri,
c) İşyerinde bulunan tesis, kullanılan maddeler, prosesler ile bunların muhtemel karşılıklı etkileşimleri,
ç) Olabilecek patlama etkisinin büyüklüğü.

Bu noktada olası patlama senaryoları belirlendikten sonra patlama şiddeti ve belirli mesafelerde yaşanacak basınç etkisi hesaplanarak öneriler sunulmaktadır.

Patlamadan Korunma Dokümanı Sonucu Tespitler ve Öneriler

“Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik” ve ilgili standartlar çerçevesinde gerçekleştirilen tüm çalışmalar değerlendirilerek tesisin o anki durumu raporun sonuç kısmında yetkililere sunulmaktadır. Sonuç olarak tesiste bulunan uygunsuzluklar ve bu uygunsuzlukların giderilmesine yönelik en uygun yöntemler tesis yetkilileriyle paylaşılarak alınacak aksiyonlar konusunda bir yol haritası çizilmektedir.

Patlamadan Korunma Dokümanı sonuçlarının tesis yetkilileri tarafından doğru yönetilebilmesi açısından tespit ve önerilerin uygulanabilir olması gerekir. Örneğin; boşalma kaynağını ortadan kaldırmak amacıyla verilen bir öneri proses adımlarının yapılamaz hale gelmesine neden olabilir veya parlama noktasının geçilmemesi amacıyla proses sıcaklığını düşürmeye yönelik verilen öneri proses verimini düşürebilir.
Patlamadan Korunma Dokümanı sonucu tespit ve öneriler;

Prosesi etkilemeyecek şekilde boşalma kaynaklarının ortadan kaldırılması,
Boşalma kaynağının ortadan kaldırılamadığı durumlarda tehlikeli bölgenin ortadan kaldırılabilmesi için havalandırma veriminde yapılacak iyileştirmeler,
Tehlikeli bölgenin giderilememesi durumunda ekipmanların uygun seçilmesi,

şeklinde olmalıdır.

Tehlikeli Bölgelerde Görsel Muayenenin Önemi

Giriş

Ülkemizde birçok üretim tesisi farkında olarak ya da olmadan yanıcı kimyasallar ile çalışmakta ya da üretim faaliyetleri göstermektedir. Bu kimyasallar havada belirli bir konsantrasyona ulaştıktan sonra tutuşturucu bir kaynak varlığında patlayarak ciddi derecelerde can ve mal kaybına sebep olabilmektedir. Tutuşturucu kaynakların en belirgin olanlarından bir tanesi de tehlikeli alanlarda kullanılan elektrikli ekipmanlardır. Yaygın inanışın aksine bir ekipmanın uzun yıllar kullanılmasına rağmen patlamaya sebep olmaması, ilerleyen zamanlarda da patlamaya sebep olmayacağını göstermemektedir. Ekipmanlar ve altyapılar genellikle, uzun yıllar sonucunda aşınıp zarar gördükçe, arıza yapıp tutuşturucu kaynak olarak rol oynama ihtimalleri artmaktadır. Tehlikeli Bölgeler içerisinde bulunan ekipmanlar her zaman patlamaya neden olmazlar. Patlamanın gerçekleşebilmesi için yanıcı kimyasal boşalmaları sonucu oluşan tehlikeli bölge içerisindeki ekipmanların bir arıza sonucu kıvılcım çıkarması ya da olağan şartlara göre çok daha yüksek sıcaklıklara ısınması gibi durumlar meydana gelmelidir.

Patlamaları engellemek adına ülkemizde de Ex-proof (Patlatmaz) adıyla bilinen özelliğe sahip elektrikli ekipmanların kullanılması gerekmektedir. Bu ekipmanlar yanıcı kimyasallardan kaynaklı patlamaları önlemek ya da etkilerini azaltmak adına özel olarak imal edilmiş elektrikli ekipmanlardır. Tehlikeli Bölge özellikleri belirlenmiş alanlarda bulundukları bölgelere uygun özellik gösteren ex-proof ekipman kullanılarak patlama tehlikelerinden kaçınılabilmektedir.

EX-PROOF Ekipman Kullanımı Riskleri Tamamen Ortadan Kaldırır mı?

Ex-proof ekipmanlar da koruma tiplerine ve güvenlik seviyelerine göre kendi içlerinde farklılık göstermektedir. Ekipmanları birbirinden ayıran en büyük özellik koruma tipleridir. Ekipmanların dizaynından kablolara ve boru hatlarına kadar birçok alanda farklılıklar bulunmaktadır.

Koruma tipleri beraberinde belirli özellikler ve gereksinimler getirmektedir. Bu gereksinimlerin başında da koruma tipine uygun bir şekilde kurulum ve bakımlarının yapılması gelmektedir. Eğer bu iki durum sağlanamıyorsa ex-proof ekipmanların olmayanlardan pek de bir farkı kalmayacaktır. Bu durum firmalara hem maddi olarak büyük ölçüde zarar vermektedir hem de güvenlik açısından olmaları gereken seviyenin altında kalmalarına sebep olmaktadır.

EX-PROOF Ekipmanlarınız Hala EX-PROOF mu?

Ex-proof olmayan muadillerine göre daha maliyetli olan ex-proof ekipmanlar, elektrikli ekipman kaynaklı patlamaların büyük ölçüde önüne geçmektedir. Ancak tüm ekipmanlar gibi ex-proof ekipmanların da bakım gereksinimleri ve arızaları olmaktadır. Gerek kurulum aşamaları gerek bakım aşamalarında ex-proof ekipmanlar özel olarak incelenmelidir. Ekipman içerisinde bulunan elektrikli aksamlardan koruma muhafazalarına, buat seçimlerinden kablo seçimine kadar ex-proof özellikler ilk günkü gibi korunmalıdır. Bu noktada ise tehlikeli bölgelerde görsel muayenenin önemi devreye girmektedir.

Bu noktada ekipman muayeneleri devreye girmektedir. TS EN 60079-17 standardına göre Görsel, Yakın ve Detaylı olmak üzere 3 çeşit muayene derecesi bulunmaktadır.

Görsel Muayene: Ekipmanların sadece görsel olarak uzaktan incelendiği mahfazaların açılmadan ekipmanların gücü kesilmeden gerçekleştirilen muayene.
Yakın Muayene: Görsel muayeneye kıyasla ekipmanların daha yakın mesafeden incelendiği gerektiğinde inceleyen kişinin merdiven kullanarak ekipmanlara ulaştığı muayene.
Detaylı Muayene: Yakın muayeneye ek olarak mahfazalar açılarak ya da test ekipmanları kullanılarak kusurların teşhis edildiği muayene.

3 çeşit muayene içerisinde, periyodik olarak rahatça tekrarlanabilmesi ve kusurları büyük ölçüde belirleyebilmesi açısından Görsel Muayene en etkili muayene çeşididir. TS EN 60079-17 standardına göre belirlenmiş 25 soruya göre ekipmanların incelenerek eksiklerin belirlenmesi ve giderilmesi esasına dayanmaktadır.
Fotoğrafta görüleceği üzere “d” tipi korumaya sahip aydınlatma armatürünün kapağı açılmıştır ve kablo borulaması koruma tipine uygun seçilmemiştir. Kapağın çıkmış olması bakımsal, borulama uygunsuzluğu ise kurulumsal hatalar olarak değerlendirilmektedir. Aydınlatma armatürü bu haliyle ex-proof özelliğini kaybetmiştir. Fotoğrafta örüleceği üzere pompanın topraklama bağlantısı yerinden çıkmıştır. Pompa üzerinde biriken statik elektriğin topraklanamaması durumunda ark atlaması oluşabilmekte, bunun sonucunda da ekipmanın içerisinde bulunduğu tehlikeli bölgede patlama meydana gelebilmektedir.

Sonuç

Tesislerde irili ufaklı çok sayıda ex-proof ekipman bulunabilmektedir ve bu ekipmanlardan her biri farklı nedenlerden de olsa ex-proof özelliğini kaybedebilmektedir. Böyle durumlarla karşılaşmamak için dikkat edilmesi gereken hususların bir kısmı aşağıdaki gibi verilebilir:

Periyodik muayeneler ve bakımlar titizlikle yapılarak bakım gerektiren ex-proof ekipmanlar tespit edilmeli ve bakımları ekipmanın özelliğini yitirmesine neden olunmadan gerçekleştirilmelidir.
Bakım personelinin ex-proof ekipman bakımı için bilgilendirilmesi ve eğitim alması, tesis içi farkındalığı arttırarak bu tarz durumların tespit oranını yükseltecektir.
Tesis çalışanlarının işletme körlüğü kaynaklı olarak dikkatlerini çekmeyecek durumlar dış bir göz olan üçüncü taraf (third party) firmalar ve yurt içi ya da yurt dışı denetçiler tarafından daha rahat görülebilmektedir.
Elektrik kabloları, buatlar ve rakor bağlantı uçları da ekipmanların parçaları olarak görülmeli ve uygunlukları kontrol edilmeli, bakımları yapılmalıdır.
Ekipmanın kendi uygunluğu kadar topraklama konusundaki uygunluğu da çok büyük önem arz etmektedir. En önemli tutuşturucu kaynaklardan biri olan statik elektrik, topraklamaların periyodik kontrolleri ve periyodik ölçümleriyle kontrol altına alınmalıdır.

Ekipmanlarda bulunan uygunsuzluklar tespit edilerek gerekli değişikliklerle uygun hale getirilmelidir. Aksi takdirde her biri aktif tutuşturucu kaynaklar olarak değerlendirilmektedir. Ex-proof ekipman alıp kendini güvenceye aldığını düşünen işverenler ise yaşayabilecekleri tehlikenin farkında olmayabilirler…

PKD